Жапаровтан күтпеген мәлімдеме Қазақстанға не әкеледі?

Оның айтуынша, Бейжің бастапқыда Мәскеудің келісімінсіз жобаны іске асыруға дайын болмаған. Бұл мәлімдеме тек Қырғызстанға қатысты мәселе емес. Жаңа теміржол Орталық Азиядағы транзиттік маршруттарды қайта бөліп, Қазақстан үшін жаңа бәсекелестік орта қалыптастыруы мүмкін.

Қырғызстан президенті Садыр Жапаров журналист Али Токтакуновқа берген сұхбатында Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан теміржолының басталу тарихын егжей-тегжейлі айтып берді.

Жапаровтың сөзінше, ол 2020 жылы билікке келгеннен кейін Қытай елшісіне теміржол құрылысын бастауды ұсынған. Алайда Қытай тарапы Ресейдің ұстанымын ескерусіз жобаны бастау мүмкін емес екенін жеткізген.

Қырғыз президентінің айтуынша, осыдан кейін ол Владимир Путинмен жеке кездесіп, мәселені шамамен 35–40 минут талқылаған. Жапаров Қырғызстанның «транспорттық тұйықта» отырғанын айтып, жаңа жол елге ауадай қажет екенін түсіндірген. Ақырында Ресей тарапының келісімі алынғанын айтады.

Бұл эпизод Орталық Азиядағы инфрақұрылымдық жобалардың тек экономикамен шектелмейтінін тағы бір рет көрсетеді. Теміржол, автомобиль дәлізі немесе құбыр – бұлардың әрқайсысы аймақтағы ықпал үшін күрестің бір бөлігіне айналып отыр.

Қазақстан үшін мәселе неде?

Қазақстан соңғы онжылдықтарда Қытай мен Еуропаны байланыстыратын негізгі құрлық дәліздерінің бірі ретінде қалыптасты. Қытайдан Орталық Азияға шығатын теміржол бағыттарының маңызды бөлігі Қазақстан аумағы арқылы өтеді.

Ал Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан теміржолы іске қосылған жағдайда Қытайдан батысқа қарай Қазақстанды айналып өтетін тағы бір бағыт пайда болады.

Бұл Қазақстан транзиттік маңызын жоғалтады деген сөз емес. Қытай мен Еуропа арасындағы жүк ағыны бірнеше маршруттың қатар жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бірақ Қазақстан үшін бұрынғы географиялық артықшылыққа ғана сүйенетін кезең аяқталып келеді.

Ендігі бәсеке картадағы орналасуға емес, тасымал жылдамдығына, тарифке, кеден рәсімдерінің тиімділігіне, теміржол өткізу қабілетіне және порттық инфрақұрылымға байланысты болады.

Қырғызстан транзиттік мемлекетке айналғысы келеді

Жапаров бұл жобаны Қырғызстан үшін тарихи маңызы бар бастама деп бағалайды. Тіпті оны ел экономикасы үшін «жаңа Кумторлардың бірі» деп атады.

Президенттің есебінше, болашақта тек транзиттің өзінен Қырғызстан бюджетіне жылына кемінде 400–500 млн доллар таза кіріс түсуі мүмкін. Бұл – Жапаровтың өзінің болжамы, сондықтан оны әзірге расталған экономикалық нәтиже емес, Қырғыз билігінің жобаға қатысты күтілімі ретінде қабылдаған жөн.

Қырғызстан үшін теміржолдың тағы бір стратегиялық маңызы бар. Ел теңізге тікелей шыға алмайды және халықаралық нарыққа шығу үшін көрші мемлекеттердің инфрақұрылымына тәуелді.

Жаңа жол осы тәуелділікті азайтудың құралы ретінде қарастырылып отыр.

Жапаровтың өзі бұл теміржолды «жаңарған Ұлы Жібек жолы» деп атады және оның ең алдымен Қырғызстанға қажет екенін айтты.

Қазақстанға қауіп пе, мүмкіндік пе?

Қазақстан үшін Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан бағытын тек бәсекелес ретінде қабылдау қате болар еді.

Бір жағынан, Қытай жүктерінің бір бөлігі оңтүстік бағытқа ауысуы ықтимал. Бұл Қазақстанның транзиттік операторларына жаңа бәсекелес пайда болғанын білдіреді.

Екінші жағынан, Орталық Азияда жаңа инфрақұрылымның пайда болуы бүкіл өңірдің көлік байланысын күшейтеді. Егер Қазақстан өз желілерін Өзбекстан, Қырғызстан және Каспий бағыттарымен тиімді байланыстыра алса, жаңа дәліздерден өзі де пайда таба алады.

Сондықтан Астана үшін басты мәселе жаңа теміржолды тоқтату немесе одан қауіптену емес, Қазақстан арқылы өтетін маршруттарды жылдамырақ әрі арзанырақ ету болуы тиіс.

Бұл тұрғыда Транскаспий халықаралық көлік бағытының, Қытай – Қазақстан – Каспий – Әзербайжан – Грузия – Түркия желісінің маңызы одан сайын арта түседі.

Ресейдің ықпалы азайып жатыр ма?

Жапаров айтқан оқиғаның саяси астары экономикалық бөлігінен де қызығырақ.

Қытайдың ірі инфрақұрылымдық жоба бойынша Ресейдің позициясын ескергені Мәскеудің сол кезеңде Орталық Азиядағы стратегиялық шешімдерге айтарлықтай ықпал еткенін көрсетеді.

Бірақ теміржолдың ақыр соңында іске қосылуы басқа үрдісті де байқатады: Орталық Азия мемлекеттері өздерінің ұлттық мүдделеріне сәйкес балама бағыттарды біртіндеп дамытып келеді.

Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және басқа мемлекеттер бір ғана сыртқы орталыққа тәуелді болмай, Қытаймен, Ресеймен, Түркиямен, Еуропамен, Парсы шығанағы және Оңтүстік Азия елдерімен қатар жұмыс істеуге тырысады.

Бұл – аймақтың жаңа геосаяси шындығы.

География енді жеткіліксіз

Қазақстанның Еуразияның дәл ортасында орналасуы – үлкен артықшылық. Бірақ Садыр Жапаровтың сұхбатынан шығатын Қазақстан үшін маңызды қорытынды да осы: географиялық артықшылық мәңгілік монополия емес.

Қырғызстан жаңа теміржол салып жатыр. Өзбекстан балама дәліздер іздеуде. Каспий арқылы өтетін бағыттар дамуда. Ауғанстан арқылы Оңтүстік Азияға шығу мәселесі де күн тәртібінен түскен жоқ.

Демек, алдағы онжылдықта Орталық Азияда транзит үшін күрес күшейеді.

Қазақстанның алдында таңдау емес, міндет тұр: бұрыннан қалыптасқан транзиттік артықшылықты заманауи инфрақұрылыммен, жылдам логистикамен және тиімді тарифтік саясатпен бекіту.

Өйткені жаңа Орталық Азияда транзиттік көшбасшылықты географияның өзі емес, *кімнің бағыты жылдам, арзан және сенімді болса, сол анықтайды.*