Бақытсыз неке — тек екі адамның арасындағы мәселе емес. Ол – мәдениет, тәрбие, экономикалық ахуал, жеке психология және қоғамдық көзқарастар тоғысқан күрделі құбылыс. Көп адам «кетуге болады ғой» деп ойлайды. Бірақ шын өмірде шешім эмоциядан емес, ішкі үрей мен сыртқы қысымнан туындайды.
Төменде адамдарды бақытсыз некеде ұстап тұратын негізгі факторларға талдау жасайық.
1. Қорқыныш: белгісіздік таныс ауыртпалықтан қорқыныштырақ
Ажырасу – тек қарым-қатынасты үзу емес. Ол – тұрмыстың, әлеуметтік ортаның, қаржылық жағдайдың, тіпті адамның өзіндік бейнесінің өзгеруі.
Көпшілік үшін «жаман болса да, таныс» өмір «белгісіз болашақтан» қауіпсіз көрінеді. Психологияда бұл құбылыс «status quo bias» – қалыптасқан жағдайды өзгертуге деген ішкі қарсылық ретінде түсіндіріледі.
2. Балалар факторы: «балалар үшін» өмір сүру
Ата-аналар жиі «балам әкесіз/анасыз өспесін» деп шешімін кейінге қалдырады. Алайда зерттеулер көрсеткендей, үнемі жанжал, суықтық, эмоциялық қашықтық бар отбасында өскен бала үшін де психологиялық салдар ауыр болуы мүмкін.
Мәселе ажырасуда емес, тұрақты психологиялық кернеуде.
3. Экономикалық тәуелділік
Әсіресе табысы төмен немесе қаржылық дербестігі жоқ адамдар үшін ажырасу – әлеуметтік құлдырау қаупі.
Тұрғын үй, балаларды қамтамасыз ету, жұмыс табу – мұның бәрі батыл шешім қабылдауға кедергі. Кей елдерде әлеуметтік қолдау жүйесі дамымағандықтан, бұл фактор шешуші рөл атқарады.
4. Қоғамдық stigma және мәдени қысым
Кей қоғамдарда ажырасқан әйел не ер адамға көзқарас әлі де теріс. «Шыда», «бәрі осылай өмір сүреді», «ер – сондай», «әйел – сондай» деген стереотиптер адамды ішкі дауысын басуға мәжбүр етеді.
Некені сақтау – моральдық міндет, ал жеке бақыт – эгоизм ретінде қабылданатын ортада адам өзін кінәлі сезінеді.
5. Үміт пен иллюзия
«Ол өзгереді», «бұл уақытша кезең», «бәрі бұрынғыдай болады» деген үміт жылдарға созылады.
Қарым-қатынаста intermittent reinforcement (ара-тұра жақсы кезеңдердің қайталануы) адамды психологиялық тұрғыда тәуелді ете алады. Сирек кездесетін жылы сәттер жалпы ауыр атмосфераны ақтап тұрғандай әсер береді.
6. Төмен өзіндік құндылық
Өзін «мен бұдан артыққа лайық емеспін» деп қабылдау – бақытсыз некенің ең қауіпті тұзағы.
Эмоциялық манипуляция, газлайтинг, тұрақты сын адамның өзін-өзі бағалау деңгейін түсіреді. Нәтижесінде адам кетуге емес, «шыдауға» бейімделеді.
7. Травмалық байланыс (trauma bond)
Қарым-қатынаста зорлық пен мейірім кезектесіп келсе, мида тәуелділік механизмі қалыптасуы мүмкін.
Мұндай байланыста адам азапты сезінсе де, серігінен эмоционалдық ажырай алмайды. Бұл – әлсіздік емес, психологиялық механизм.
Шын сұрақ: неке ме, әлде жалғыз қалудан қорқу ма?
Кейде адамдар некеде серігінен емес, жалғыздықтан қашып қалады. Қоғамда «жұп болу» — қалыпты, ал «жалғыз болу» — кемшілік секілді қабылданады.
Бірақ бақытсыз некеде өмір сүру – жалғыздықтан да ауыр жалғыздық болуы мүмкін.
Шешім біреу ме?
Бұл мақала ажырасуға үгіт емес. Әр неке — жеке тарих. Кей қарым-қатынасты түзетуге болады: ашық диалог, терапия, шынайы өзгеріс арқылы.
Алайда басты өлшем — қорқыныш емес, саналы таңдау болуы тиіс.
Егер адам:
– үнемі өзін қауіпсіз сезінбесе;
– психологиялық немесе физикалық қысым көрсе;
– өз болмысын жоғалта бастаса —
онда мәселе «шыдауда» емес, шекара қоюда.
Қорытынды
Адамдар бақытсыз некеде әлсіз болғандықтан қалмайды. Олар көбіне қорыққандықтан, жауапкершіліктен, үміттен немесе әлеуметтік қысымнан қалады.
Бақыт — тек романтикалық ұғым емес. Ол – қауіпсіздік, құрмет, тыныштық және өзін еркін сезіну.
Ал ең ауыр шешімдер көбіне ішкі еркіндікке апарады.
