Дональд Трамп Ресейге қарсы санкцияларды біртіндеп жұмсартып келеді: алдымен мұнайға, кейін дизельге қатысты шектеулер алынып тасталды, содан соң АҚШ Конгресі бірауыздан мақұлдаған жаңа «қатал санкциялар» да тоқтатылды. Кремль мұны Владимир Путинмен Украинадағы соғысты тоқтату жөніндегі келіссөздерге жол ашатын мүмкіндік ретінде қарап отыр.
Осы арада америкалық басылымдар Трамп өкілдері Ресей газын Еуропаға қайта жеткізу мүмкіндігін де талқылай бастағанын жазды. Бұл Мәскеу үшін бір кездері «Газпромның» ең ірі нарығы болған Еуропаны қайтадан табыс көзіне айналдыру деген сөз.
Алайда Еуроодақ мұндай қадамға үзілді-кесілді қарсы. ЕО заңдарына сәйкес, Ресей газын сатып алу бір жыл ішінде толық тоқтатылуы тиіс. Дегенмен кейбір сарапшылар «Газпром» мен «Новатэкпен» байланысты үзу энергетикалық дағдарысқа байланысты кейінге шегерілуі мүмкін деп санайды. Бірақ олардың айтуынша, бұл Трамптың ықпалынан емес, Иранмен соғыс салдарынан күшейген энергия нарығындағы қысымнан туындауы ықтимал.
Колумбия университеті жанындағы Жаһандық энергетикалық саясат орталығының өкілі Татьяна Митрова Ресейдің газ жобаларына берілетін салықтық жеңілдіктерді еске салып, газдан түсетін кіріс мұнаймен салыстырғанда әлдеқайда шектеулі екенін атап өтеді. Оның айтуынша, Ресей бюджетіндегі мұнай-газ кірісінің негізгі көзі әрдайым мұнай болған, ал газ көбіне геосаяси ықпал құралы ретінде пайдаланылған.
Еурокомиссия төрайымы Урсула фон дер Ляйен де Еуропарламентте сөйлеген сөзінде Ресейдің газды қысым тетігі ретінде пайдаланғанын айтты. Оның сөзінше, Еуропа бұл тәуекелді өз тәжірибесінен көрген және Ресейге сенімді энергия жеткізуші ретінде қарауға болмайды.
Ресей президентінің америкалық тараппен келіссөздердегі арнайы өкілі Кирилл Дмитриев те Ресей энергия тасымалдарын Еуропаға қайта оралуы «экономикалық тұрғыдан сөзсіз» екенін айтты. Reuters хабарлауынша, ол Трамптың өкілдері Джаред Кушнер және Стив Уиткоффпен байланыста.
New York Times басылымы дереккөздерге сүйеніп, дәл осы өкілдер Киевтегі соңғы кездесуде Украинаға өз аумағы арқылы Ресей газын Еуропаға қайта жіберуді ұсынғанын жазды. Мұның мақсаты — Путинді соғысты уақытша тоқтатуға көндіру болған.
Бұған дейін Украина «Газпроммен» жасалған соғысқа дейінгі келісім мерзімі 2025 жылғы жаңа жыл түні аяқталған соң транзитті тоқтатқан болатын және оны қайта бастау ниеті жоқ.
Бір кезде украин транзиті алдымен кеңестік, кейін ресейлік газды Еуропаға жеткізудің негізгі жолы еді. Кейін «Газпром» Еуропадағы инвестициялармен Балтық теңізі түбімен Германияға тартылған «Солтүстік ағын» құбырларын салды, алайда соғыс басталған соң Кремль Еуропаға қысым жасау үшін олардың жұмысын тоқтатты. Кейін құбыр жарылып, тек екінші кезектегі желінің бір тармағы ғана аман қалды.
Митрова мен оның Колумбия университетіндегі әріптесі Энн Софи-Корбоның пікірінше, қалған «Солтүстік ағын — 2» тармағының жылдық өткізу қабілеті 27,5 млрд текше метр болғанымен, ол ешқашан пайдаланылмаған және Германияда сертификатталмаған. Сонымен қатар ЕО санкциялары бұл құбырдың аяқталуына, пайдаланылуына және қызмет көрсетуіне тыйым салады, ал меншік иесін ауыстыру бұл шектеулерді жоя алмайды.
Еуропалық заңнамаға сәйкес, Ресейден энергия ресурстарын сатып алуға тыйымды тек бір айға ғана және төтенше жағдай болғанда ғана уақытша тоқтатуға болады. Ал мұндай қысқа мерзімдік келісімдер «Газпром» үшін де, еуропалық сатып алушылар үшін де экономикалық жағынан тиімсіз.
Тыйымды түбегейлі алып тастау үшін ЕО жаңа заң қабылдауы керек: оны Еурокомиссия ұсынған соң, Еуропарламент пен ЕО Кеңесі білікті көпшілікпен мақұлдауға тиіс. Бұл 27 мүше мемлекеттің кемінде 15-і, әрі одақ халқының 65 пайызынан астамы қолдауы қажет дегенді білдіреді.
Финляндия премьер-министрі Петтери Орпо Киевке барған сапарында соғыс жүріп жатқан кезде Ресей газын сатып алу жайы мүлде қарастырылмайтынын айтты. Ал Германия канцлері Фридрих Мерц АҚШ пен Ресей арасындағы дизель экспорты жөніндегі уағдаластықты назарға алғандарын, бірақ Германия да, Еуропа да мұндайды талқылап отырған жоқ деп мәлімдеді.
«Ресей бейбіт келіссөздерге тек қысым арқылы ғана келіседі, сондықтан біз санкцияны сақтап қана қоймай, Украинадағы азаматтық энергетикалық инфрақұрылымға жасалған жауапсыз шабуылдардан кейін оларды күшейтуіміз керек», — деді Мерц.
Соған қарамастан, Францияда және ЕО-ның өзге елдерінде Ресеймен жақындасуды қолдайтын және санкцияларды жұмсартуды қалайтын дауыстар естіліп жатыр. Митрова мен оның әріптестері Ресей газын Еуропа нарығына қайтару үшін популистер билікке келетіндей саяси жағдай қалыптасуы керек деп санайды.
Қазір АҚШ Еуропаға өз сұйытылған газын экспорттауды да бақылайды. Сондықтан сарапшылардың пікірінше, Вашингтон үшін Ресей газын Еуропаға қайта кіргізу экономикалық тұрғыдан тиімді емес. Бірақ Трамп әкімшілігі үшін қазіргі таңда басты мәселе — Ирандағы соғыс: ол мұнай бағасын өсіріп, газ нарығына да қысым түсіріп отыр.
Трамп санкцияларды жұмсартуды баға тым жоғары болғанымен және Ресейдің мұнай мен дизель нарығындағы рөлін ескере отырып түсіндіріп келеді. Осы себепті сарапшылар оның жақын аралықта Ресей газына қатысты қатаң ұстаным көрсете қоюы екіталай деп есептейді.
