Магистратура немесе докторантурада білім алуды көпшілік мансаптық мүмкіндіктерді кеңейтіп, жоғары жалақыға қол жеткізудің тәсілі деп санайды. Дегенмен Қазақстандағы еңбек нарығына қатысты статистикалық мәліметтер қосымша білімнің әрдайым қаржылық артықшылық бермейтінін көрсетеді.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылғы сәуірде жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар қазақстандықтардың орташа номиналды жалақысы 802,9 мың теңгені құраған. Бұл жоғары білімі бар қызметкерлердің орташа табысынан 1,5 есе көп. Ал олардың жалақысы 523,2 мың теңге болған. Колледждер мен техникалық оқу орындарын бітірген мамандардың орташа айлығы 311,2 мың теңгеге тең.
Бір жыл ішінде жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар қызметкерлердің жалақысы 19,4 пайызға өскен. Ал жоғары білім иелерінің табысы 5,2 пайызға, орта кәсіптік білімі бар мамандардың жалақысы 7,4 пайызға артқан.
Статистикада ерлер мен әйелдердің табысы арасындағы айырмашылық та байқалады. 2026 жылғы сәуірде жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар ер адамдар орта есеппен 961,1 мың теңге жалақы алған. Бұл осындай білімі бар әйелдердің табысынан 46,1 пайызға жоғары.
Жоғары білім санатында ерлердің орташа жалақысы 616 мың теңгеге жеткен. Бұл әйелдердің көрсеткішінен 35,7 пайызға артық. Ал орта кәсіптік білімі бар ер азаматтар айына 371 мың теңге табыс тапқан. Олардың жалақысы осы санаттағы әйелдердің табысынан шамамен 1,5 есе жоғары.
Қай өңірлерде жалақы жоғары?
Жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар мамандардың табысы өңірлерге қарай айтарлықтай өзгереді. Әсіресе өнеркәсібі дамыған аймақтар мен ірі қалаларда жалақы көлемі жоғары.
Бұл көрсеткіш бойынша Атырау облысы көш бастап тұр. Мұнда магистрлер мен докторанттарды қоса алғанда, жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар қызметкерлердің орташа айлығы 1,7 миллион теңгеге жеткен. Бұл өңірдегі жоғары білімді мамандардың табысынан 2,4 есе көп.
Жалақысы жоғары өңірлердің қатарында:
Алматы қаласы – 943,7 мың теңге;
Павлодар облысы – 907,3 мың теңге;
Астана қаласы – 898,6 мың теңге;
Қостанай облысы – 862 мың теңге.
Ал ең төмен көрсеткіш Жетісу облысында тіркелген. Мұнда жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар мамандардың орташа жалақысы 451,1 мың теңгені құраған. Ұлытау облысында бұл көрсеткіш 501,5 мың теңгеге тең.
Ұлытау облысында ерекше жағдай қалыптасқан. Себебі мұнда жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар қызметкерлердің жалақысы бакалавр дәрежесі бар мамандардың табысынан 17,8 пайызға төмен.
Басқа өңірлердің басым бөлігінде қосымша академиялық дәреже жалақының жоғары болуымен қатар жүреді. Мәселен, Түркістан облысында екі санат арасындағы айырмашылық екі есеге жеткен. Қостанай облысында бұл көрсеткіш 91,3 пайызды, Ақмола облысында 84,5 пайызды, Павлодар облысында 80,4 пайызды құраған.
Қай мамандықтарда қосымша білімнің пайдасы аз?
Жоғары оқу орнынан кейінгі білім барлық мамандық бойынша жоғары жалақы алуға мүмкіндік бермейді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, кейбір экономикалық қызмет түрлерінде магистр немесе докторант дәрежесі бар мамандар бакалаврларға қарағанда аз табыс табады.
Мұндай жағдай ветеринария, балабақша тәрбиешілері, көтерме сауда, әлеуметтік қызмет көрсету, жарнама және курьерлік қызмет салаларында кездеседі.
Мұның бірнеше себебі бар. Кейбір кәсіптерде жалақы қызметкердің академиялық дәрежесіне емес, жұмыс көлеміне, нәтижесіне және тәжірибелік дағдыларына байланысты белгіленеді. Мәселен, курьерлік қызметте жоғары оқу орнынан кейінгі дипломның болуы табыс көлеміне айтарлықтай әсер етпеуі мүмкін.
Қай салаларда магистратура мен докторантура тиімді?
Жоғары оқу орнынан кейінгі білімнің қаржылық пайдасы айқын байқалатын бағыттардың бірі – қаржы және сақтандыру саласы.
2026 жылғы сәуірде бұл секторда жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар мамандардың орташа номиналды жалақысы 2 миллион теңгеге жуықтаған. Бұл жоғары білімді қызметкерлердің табысынан шамамен екі есе көп.
Тау-кен өнеркәсібінде де айырмашылық едәуір. Аталған салада жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар мамандар айына орта есеппен 1,8 миллион теңге жалақы алған.
Сонымен қатар кейбір бағыттарда қосымша білімнің табысқа әсері айтарлықтай емес. Мәселен, логистика саласында магистрлер мен докторанттардың жалақысы жоғары білімді әріптестерінен небәрі 6,9 пайызға артық. HoReCa секторында айырмашылық 6,1 пайызды, ал бағдарламалау саласында 11,4 пайызды құраған.
Мұндай көрсеткіштерді ескерсек, тек жалақыны көтеру мақсатында магистратураға немесе докторантураға түсу әрдайым тиімді бола бермейді.
Жоғары білімнен кейінгі оқу қанша тұрады?
Магистратура немесе докторантураны таңдағанда болашақ табыспен қатар, оқу ақысына кететін шығынды да есептеген жөн.
Университеттердің ресми сайттарындағы мәліметтерге сәйкес, өңірлік жоғары оқу орындарында магистратураның бір жылдық оқу ақысы 595 мыңнан 750 мың теңгеге дейін жетеді. Ал докторантурада оқу құны жылына 1,3–1,4 миллион теңге шамасында.
Алматы мен Астанадағы ірі университеттерде баға бұдан әлдеқайда жоғары. Мұнда магистратурада бір жыл оқу 1,2 миллионнан 7,8 миллион теңгеге дейін, ал докторантура 2 миллионнан 11,4 миллион теңгеге дейін барады.
Осылайша, жоғары оқу орнынан кейінгі білім мансапты дамытуға және табысты арттыруға мүмкіндік бергенімен, оның тиімділігі таңдалған мамандық пен еңбек нарығындағы сұранысқа тікелей байланысты. Сондықтан оқуға түсер алдында дипломның болашақтағы пайдасын ғана емес, оған жұмсалатын қаражат пен уақыттың қаншалықты ақталатынын да ескерген дұрыс.
